Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie

  • Zwiększ rozmiar czcionki
  • Domyślny  rozmiar czcionki
  • Zmniejsz rozmiar czcionki

Zakończono V etap prac przy kościele parafialnym w Brzesku

Drukuj PDF


   W 2015 R.  ZAKOŃCZONO V ETAP PRAC
PRZY UNIKATOWYM ZABYTKU Z BRZESKA

Barokowe, pozorne sklepienie krzyżowo-żebrowe typu stalaktytowego
z kościoła parafialnego p.w. Narodzenia NMP
w Brzesku


 Kościół parafialny p.w. Narodzenia NMP w Brzesku wzniesiony ok. 1300 r., przekryty jest pozornym, drewnianym sklepieniem krzyżowo-żebrowym typu stalaktytowego, wykonanym w 1697 r. przez Michaela Pahla, określonego w zachowanej do dziś inskrypcji jako czeladnik młynarski (niem. Mühlenbursche).
To pozorne, bo wykonane z drewna (a nie z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły) sklepienie, konstrukcyjnie połączone jest z belkami stropu. Złożone z dziesięciu, zestawionych parami przęseł  i  przylegających do nich ścian tarczowych, tworzy dwunawowy układ wnętrza z charakterystycznym motywem podwieszonych szyszek na zakończeniu spływów żeber, przywodzących na myśl stalaktyty (od których pochodzi nazwa odmiany takich sklepień). Cztery wschodnie przęsła sklepienia nad częścią prezbiterialną nawy zaakcentowane są ozdobną belką z podwójną tęczą, po bokach której znajduje się para wsporników przyściennych (odmiennych od pozostałych), mających formę postaci młodzieńca, trzymającego kartusz. Sklepienie to zdobione jest snycerką i polichromią. Jego rzeźbiarski wystrój złożony jest z liści akantu rozmieszczonych pomiędzy spływami żeber każdego wysklepka oraz z motywu podwieszonych szyszek, występujących pośrodku przęseł i na zakończeniu spływów żeber. Znaczącym elementem dekoracyjnym jest  masywna, ornamentalna belka z podwójną tęczą, rozrzeźbiona na całej powierzchni w formie liści akantu o skłębionych końcówkach. Malarska dekoracja tego pseudosklepienia (wykonana w technice tempery z wyjątkiem postaci aniołów, malowanych w technice mieszanej: temperowo-olejnej) rozmieszczona w polach wysklepków przęseł i ścian tarczowych, przedstawia wyobrażenia unoszących się w obłokach  aniołów, wielbiących Boga i głoszących Jego chwałę śpiewem i grą na różnorodnych instrumentach muzycznych (z których część nie jest już dziś używana, jak np. pomort, viola da gamba, czy szałamaja). Niektóre z aniołów przedstawione zostały z nutami, inne z księgami lub powiewającymi banderolami z napisami. Na jednej ścianie tarczowej po stronie południowej, znajduje się przedstawienie emblematyczne z Okiem Opatrzności wpisanym w motyw słońca. Postacie aniołów widoczne w zachodniej części nawy prezentują Narzędzia Męki Pańskiej (tzw. Arma Christi), takie jak np. sznur, drabina, korona cierniowa, kielich, gwoździe, kogut, wiązka rózg, rękawica żelazna, czy kolumna.
Dwa ostatnie przęsła sklepienia wraz z przylegającymi ścianami tarczowymi nie zachowały się do naszych czasów. Zostały zniszczeniu podczas nalotu bombowego w 1945 r. i zastąpione prowizoryczną imitacją (obecnie już bardzo zniszczoną i wymagającą usunięcia), odbiegającą od oryginału nie tylko techniką wykonania, ale również poziomem malarskiego opracowania.
Jest to zabytek wyjątkowy w skali kraju i zagranicy. O ile malarskie przedstawienia chórów anielskich stanowiły wystrój stropów wielu pomorskich świątyń, to materiał z jakiego zostało wykonane to pseudosklepienie (t.j. z drewna) oraz jego konstrukcja jest niezwykle rzadkim przykładem zastosowania, zarówno w kamiennym budownictwie sakralnym, jak i świeckim.

z 2014 r.

rok 2014.


Podobne konstrukcyjnie, drewniane sklepienie krzyżowo-żebrowe, pochodzące z ok. 1700 r. przekrywało niegdyś wnętrze kościoła w odległym Bladiau (obecnie Piatidorożnoje, polska nazwa - Bledzewo,  w dawnych Prusach Wschodnich), który został zniszczony pod koniec wojny w 1944 r. Poszukiwania analogii dla brzeskiego zabytku, przeprowadzone ostatnio przez historyka sztuki p. mgr Macieja Słomińskiego i publikowane cyklicznie w "Kurierze Szczecińskim" (w 2013 i 2014 r., a ostatnio również w numerze tego dziennika z dn. 15.12.2015 r.) wykazały istnienie podobieństwa do konstrukcyjnych rozwiązań sklepień, jakimi przekrywane były drewniane synagogi w Polsce, np. osiemnastowieczna modrzewiowa bożnica (niezachowana) w małopolskiej Pilicy koło Zawiercia. Autor ten, zwrócił również uwagę na istnienie wcześniejszego czasowo przykładu zastosowania nie tylko podobnej konstrukcji, ale również dekoracji malarsko-snycerskiej z motywem aniołów, wskazując na pozorne sklepienie kaplicy jednego z południowoniemieckich zamków, znajdującego się u podnóża Alp.

2010 r. stan przed konserwacją 1

2010r. stan przed konserwacją

 

Zły stan zachowania pozornego sklepienia krzyżowo-żebrowego z kościoła parafialnego p.w. Narodzenia w Brzesku skłonił proboszcza ks. Januarego Żelawskiego do przeprowadzenia jego konserwacji. Ze względu na znaczny koszt realizacji zadania, Parafia Rzymskokatolicka p.w. Narodzenia NMP  w Brzesku, poczynając od 2011 r. podejmowała starania pozyskiwania środków zewnętrznych na realizację tego przedsięwzięcia. W latach 2011-2015 wsparcia finansowego na ten cel udzielił Parafii: Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Zachodniopomorskie Wojewódzki Konserwatora Zabytków w Szczecinie oraz Samorząd Województwa Zachodniopomorskiego. Istotny wkład w dofinansowanie konserwacji tego cennego zabytku w latach 2013-2015 miała Niemiecko-Polska Fundacja Ochrony Zabytków (Deutsch-Polnische Stiftung Kulturpflege und Denkmalschutz), dysponująca środkami pochodzącymi z dotacji Niemieckiego Rządu Federalnego na Kulturę i Media. Swój udział finansowy w realizację tego zadania miała również brzeska parafia.
Konserwacja tego cennego zabytku zainicjowana i rozpoczęta w 2011 r. przez ówczesnego proboszcza  brzeskiej parafii jest kontynuowana przez jego następcę ks. Janusza Skocznia. Wykonawstwo prac przy tym zabytku zostało powierzone panu mgr Tadeuszowi Makulcowi ze Szczecina - konserwatorowi zabytków o specjalności w zakresie konserwacji malarstwa i rzeźby polichromowanej. Prace konserwatorskie i restauratorskie są nadzorowane przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie.
Pierwszy etap zadania, zrealizowany w 2011 r. obejmował pełną konserwację północno-wschodniego przęsła pseudosklepienia wraz z jego konstrukcją do wysokości ślepej podłogi. Drugi etap zadania, zrealizowany w 2012 r., dotyczył pełnej konserwacji południowo-wschodniego przęsła wraz z jego konstrukcją do wysokości ślepej podłogi oraz czterech ścian tarczowych po stronie wschodniej nawy. Trzeci i czwarty etap zadania, wykonany w latach 2013-2014, obejmował pełną konserwację drugiej i trzeciej pary przęseł sklepienia (licząc od wschodu) wraz z ich konstrukcją do wysokości ślepej podłogi, czterech ścian tarczowych przylegającymi do tych przęseł, a także konserwację części ozdobnej belki z tęczą, (usytuowanej pomiędzy drugą i trzecią parą przęseł). W 2015 r. wykonany został piąty etap prac, który - ze względu na niższą od wnioskowanej kwotę dofinansowania - obejmował pełną konserwację polichromowanych desek czwartej pary przęseł sklepienia bez dekoracji snycersko-stolarskiej (t.j. bez snycerskich liści akantu, podwieszonych szyszek i profilowanych żeber znajdujących się na połączeniu wysklepków przęseł), część ozdobnej tęczy po stronie południowej oraz dwa figuralne wsporniki (znajdujące się na ścianach nawy po bokach belki z łukami tęczy).

2010 r. stan przed konserwacją 4

2010r. - stan przed konserwacją.

Zakres prac konserwatorskich i restauratorskich wykonanych  przy tym zabytku obejmował:
-    Demontaż desek ślepej podłogi od strony strychu - fragmentarycznie nad każdym przęsłem poddawanym konserwacji;
-    Demontaż elementów snycerskich i profilowanych żeber z równoczesną ich inwentaryzacją (usztywnienie żeber w celu zapobieżenia ich odkształceniom; uwzględnienie odzyskania oryginalnych kowalskich gwoździ) oraz przewiezienie do pracowni konserwatorskiej;
-    Demontaż desek sklepienia i ścian tarczowych z równoczesną ich inwentaryzacją (uwzględnienie odzyskania oryginalnych kowalskich gwoździ; przymocowanie zdemontowanych desek do oprofilowanej wtórnej konstrukcji, zgodnie z kształtem  oryginalnych żeber w celu zapobieżenia paczeniu desek) oraz przewiezienie do pracowni konserwatorskiej;
-    Odkurzenie warstwy malarskiej - mechaniczne;
-    Zabezpieczenie warstwy malarskiej - powierzchniowa impregnacja;
-    Oczyszczenie warstwy malarskiej - mechaniczne poprzez gumowanie lub chemicznie w partii postali aniołów z usunięciem ściemniałych punktowań - chemicznie;
-    Usunięcie zbrunatniałych zacieków - chemicznie;
-    Dezynsekcja i dezynfekcja drewna - desek i konstrukcji sklepienia do wysokości ślepej podłogi - chemicznie;
-    Impregnacja wzmacniająca drewno - desek i konstrukcji sklepienia;
-    Naprawy stolarskie - flekowanie ubytków, klejenie pęknięć, kitowanie drobnych ubytków, naprawy wpustów desek;
-    Naprawy elementów snycerskich wraz z rekonstrukcją brakujących elementów i ubytków (drewno sosnowe);
-    Kitowanie otworów wylotowych po owadach od strony lica;
-    Uzupełnienie ubytków gruntu kredowo-klejowego;
-    Punktowanie polichromii, w tym w partii postaci aniołów w technice mieszanej (podmalowanie temperą z wykończeniem olejnym), w partii teł i ornamentu snycerskiego w technice temperowej;
-    Zabezpieczenie antykorozyjne kutych gwoździ kowalskich i zrekonstruowanie gwoździ brakujących wraz z zabezpieczeniem;
-    Montaż żeber i desek  przęseł sklepienia  i ścian tarczowych - w miejscach niewidocznych przy użyciu oksydowanych wkrętów metalowych, maskowanych krótkimi gwoździami kowalskimi;
-    Montaż elementów snycerskich - przy użyciu oksydowanych wkrętów metalowych, maskowanych krótkimi gwoździami kowalskimi;
-    Zabezpieczenie warstwy malarskiej w partii postaci aniołów, wykonanych w technice olejnej;

Do całkowitego zakończenia zadania pozostała pełna konserwacja dekoracji snycersko-stolarskiej czwartej pary przęseł (liście akantu, podwieszone szyszki, profilowane listwy żeber) i dwóch ścian tarczowych, przylegających do tych przęseł, wykonanie rekonstrukcji zachodniej pary przęseł wraz z przylegającymi ścianami tarczowymi, analogicznie do sposobu wykonania zabytkowej części pseudosklepienia (w technice ciesielskiej, stolarskiej i snycerskiej) wraz z opracowaniem kolorystycznym ich powierzchni (elementy snycerskie i stolarskie - zgodnie z oryginałem, zaś pola wysklepków przęseł i ścian tarczowych w neutralnym kolorze szaro-niebieskawym). Polichromia całego sklepienia (zwłaszcza dolne odcinki wysklepków przęseł pomiędzy spływami żeber) wymagać będzie jeszcze wykonania zabiegu scalenia kolorystycznego (przepunktowania).

Opracowała:
Dorota Bartosz
główny specjalista

15.01.2015 r.

 
  • Młyn w Głęboczku

    Prace remontowe

  • Młyn w Głęboczku

    Prace remontowe

  • Chwarszczany

    Prace remontowe

  • Swobnica